Każdy człowiek pragnie szczęścia, a mimo to nie potrafi całkowicie uwolnić się od cierpienia. Budda nie poprzestał na stwierdzeniu tego faktu, lecz wskazał również jego przyczynę, możliwość ustania oraz prowadzącą do niego drogę. Te cztery elementy nazywane są Czterema Szlachetnymi Prawdami.
Nie tylko opis cierpienia
Cztery Szlachetne Prawdy bywają porównywane do diagnozy lekarskiej. Lekarz najpierw rozpoznaje chorobę, następnie ustala jej przyczynę, stwierdza możliwość wyleczenia i wskazuje odpowiednią terapię. Podobnie Budda nie ograniczył się do stwierdzenia, że życie wiąże się z cierpieniem, lecz przedstawił pełną drogę prowadzącą do jego ustania.
苦諦 (kutai) – prawda o cierpieniu
Pierwsza prawda wskazuje, że życie w samsarze nie może zapewnić trwałego spełnienia. Doświadczamy bólu, choroby, starzenia się i śmierci, ale cierpienie nie ogranicza się do tych oczywistych doświadczeń. Również szczęście pozostaje nietrwałe: zmienia się, przemija i nie daje pewności, że będziemy mogli je zachować.
Prawdy o cierpieniu nie należy rozumieć jako twierdzenia, że w życiu nie ma żadnej radości. Problem polega na tym, że wszystko, od czego uzależniamy swoje szczęście, podlega zmianie. Dlatego nawet przyjemne doświadczenia nie mogą stać się podstawą trwałego spełnienia.
集諦 (jittai) – prawda o powstawaniu cierpienia
Cierpienie nie pojawia się bez przyczyny. U jego podstaw znajduje się 無明の闇 (mumyō no yami) – ciemność niewiedzy dotycząca tego, co czeka nas po śmierci. Wiemy, że życie jest nietrwałe i że utracimy wszystko, na czym próbujemy się oprzeć, ale nie widzimy jasno, dokąd prowadzą nas stworzone przyczyny karmiczne. Ta niewiedza pozostawia w nas głęboką niepewność.
Próbujemy ją przesłonić, zdobywając rzeczy, które sprawiają nam przyjemność, przywiązując się do nich i odpychając to, co zagraża naszemu szczęściu. Z niewiedzy wyrastają pożądanie i gniew, a pod ich wpływem tworzymy kolejne przyczyny karmiczne prowadzące do dalszego cierpienia i następnych narodzin.
滅諦 (mettai) – prawda o ustaniu cierpienia
Skoro cierpienie powstaje z określonych przyczyn, może również ustać, gdy przyczyny te zostaną usunięte. Ustanie cierpienia nie oznacza jedynie chwilowego spokoju ani poprawy warunków życia. Oznacza wyzwolenie od niewiedzy, przywiązania i cyklu narodzin oraz śmierci.
Stan ten nazywany jest nirwaną. Nie jest kolejnym, szczególnie przyjemnym miejscem w obrębie samsary, ale całkowitym uwolnieniem się od mechanizmu, który prowadzi do ponownego powstawania cierpienia.
道諦 (dōtai) – prawda o drodze
Samo poznanie przyczyny cierpienia nie prowadzi jeszcze do jej usunięcia. Czwarta prawda wskazuje drogę, którą należy rozwijać, aby przezwyciężyć niewiedzę i przywiązanie oraz urzeczywistnić ustanie cierpienia.
Droga ta została przedstawiona jako 八正道 (hasshōdō) – Szlachetna Ośmioraka Ścieżka. Obejmuje ona właściwe rozumienie, sposób myślenia, mowę, działanie, sposób życia, wysiłek, uważność i skupienie. Nie są to kolejne etapy wykonywane jeden po drugim, lecz wzajemnie wspierające się elementy praktyki.
Szlachetna Ośmioraka Ścieżka
正見 (shōken) – właściwe rozumienie
Właściwe rozumienie oznacza postrzeganie rzeczywistości zgodnie z nauką Buddy. Obejmuje między innymi rozpoznanie nietrwałości, działania karmy oraz Czterech Szlachetnych Prawd. Nie chodzi o akademicką wiedzę i poprawne rozumienie pojęć, tylko o dostrzeganie ich działania w naszych codziennych doświadczeniach.
正思惟 (shōshiyui) – właściwa intencja
Właściwa intencja polega na kierowaniu umysłu ku rezygnacji z krzywdzących pragnień, życzliwości i nieczynieniu szkody. Zanim działanie zostanie wykonane albo wypowiedziane zostaną słowa, w umyśle pojawia się zamiar. Dlatego podobne zewnętrznie czyny mogą tworzyć odmienne przyczyny karmiczne, jeżeli wypływają z innych intencji.
正語 (shōgo) – właściwa mowa
Właściwa mowa oznacza powstrzymywanie się od kłamstwa, oczerniania, słów wywołujących konflikty oraz wypowiedzi okrutnych lub pozbawionych pożytecznego celu. Słowa wpływają nie tylko na innych, lecz także kształtują umysł osoby, która je wypowiada. Właściwa mowa powinna być prawdziwa, życzliwa i dostosowana do sytuacji.
正業 (shōgō) – właściwe działanie
Właściwe działanie polega przede wszystkim na unikaniu odbierania życia, kradzieży i niewłaściwych zachowań seksualnych. Nie ogranicza się jednak do biernego powstrzymywania się od zła. Obejmuje również aktywne postępowanie, które chroni życie, szanuje cudzą własność i nie wykorzystuje innych dla zaspokojenia własnych pragnień.
正命 (shōmyō) – właściwy sposób życia
Właściwy sposób życia oznacza utrzymywanie się w sposób, który nie wymaga krzywdzenia ani oszukiwania innych istot. Praca zajmuje znaczną część naszego życia i staje się źródłem wielu codziennych działań, dlatego nie może być oddzielona od praktyki buddyjskiej. Zarobek osiągany kosztem cierpienia innych tworzy szkodliwe przyczyny, nawet jeżeli dane zajęcie jest społecznie akceptowane.
正精進 (shōshōjin) – właściwy wysiłek
Oznacza wytrwałe kierowanie swoich myśli, słów i czynów ku dobru, nawet jeżeli nie przynosi to natychmiastowych rezultatów.
Tradycyjnie obejmuje cztery działania: zapobieganie powstawaniu złych przyczyn, powstrzymywanie tych, które już zaczęliśmy tworzyć, podejmowanie dobrych działań oraz ich wytrwałe kontynuowanie. Jeśli na przykład dostrzegamy narastający gniew, właściwy wysiłek polega na tym, aby go nie podsycać i nie zamieniać w krzywdzące słowa. Jednocześnie rozwijamy cierpliwość i staramy się utrzymać ją również wtedy, gdy sytuacja ponownie staje się trudna.
Nie chodzi więc o wysiłek rozumiany jako samo intensywne działanie. Można bardzo energicznie realizować szkodliwe zamiary. Właściwy wysiłek musi być połączony z właściwym rozumieniem i skierowany ku tworzeniu dobrych przyczyn.
正念 (shōnen) – właściwa uważność
Właściwa uważność oznacza świadome obserwowanie ciała, odczuć, umysłu i pojawiających się zjawisk. Pozwala dostrzegać pragnienie, gniew lub zazdrość, zanim całkowicie przejmą kontrolę nad naszym działaniem. Nie polega jedynie na skupieniu się na chwili obecnej, tylko na rozpoznawaniu tego, co rzeczywiście dzieje się w umyśle.
正定 (shōjō) – właściwe skupienie
Właściwe skupienie oznacza rozwijanie stabilnego, nierozproszonego umysłu poprzez praktykę medytacyjną. Umysł nieustannie poruszany przez pragnienia i niepokój nie potrafi wyraźnie dostrzegać rzeczywistości. Skupienie wspiera więc mądrość, a zarazem zależy od właściwego postępowania i wysiłku.
Czy wystarczy poznać właściwą drogę?
Budda wskazał, jakie rozumienie, postępowanie i rozwój umysłu prowadzą do ustania cierpienia. Poznanie tej drogi nie oznacza jednak jeszcze, że potrafimy nią doskonale podążać. Właściwe rozumienie pozostaje przesłonięte niewiedzą, nasze intencje mieszają się z pragnieniami, a skupienie jest nieustannie zakłócane przez bonnō, czyli splamienia umysłu.
Pytanie nie dotyczy więc tego, czy Ośmioraka Ścieżka rzeczywiście prowadzi do wyzwolenia, ale tego, czy zwykły człowiek jest zdolny ją urzeczywistnić. Aby na nie odpowiedzieć, trzeba najpierw wyjaśnić, czym właściwie jest oświecenie