Oświecenie bywa przedstawiane jako nagłe duchowe przeżycie albo osiągnięcie wewnętrznego spokoju. W buddyzmie oznacza jednak stanie się Buddą: całkowite przezwyciężenie niewiedzy oraz wyzwolenie z narodzin i śmierci.
Oświecenie nie jest chwilowym olśnieniem
W języku potocznym oświeceniem nazywa się nagłe zrozumienie czegoś, zmianę sposobu myślenia albo niezwykłe doświadczenie duchowe. Człowiek może po takim przeżyciu patrzeć na swoje życie inaczej, ale nie oznacza to jeszcze, że przezwyciężył niewiedzę, uwolnił się z samsary i osiągnął stan Buddy.
W Mahajanie pełne oświecenie nie jest jedynie pojedynczym wydarzeniem zachodzącym w umyśle. Oznacza całkowitą przemianę sposobu poznawania i działania: usunięcie niewiedzy oraz przeszkód zasłaniających rzeczywistość, wyzwolenie z narodzin i śmierci, a także osiągnięcie doskonałej mądrości i współczucia, czyli ogólnie osiągnięcie stanu buddy.
Drogę bodhisattwy, czyli drogę chcących osiągnąć oświecenie, przedstawia się tradycyjnie za pomocą 52 poziomów. Pokazuje to, że między pierwszym zwróceniem się ku oświeceniu a pełnym stanem Buddy istnieje ogromna różnica. Mówi się nawet, że różnica pomiędzy dwoma sąsiednimi poziomami jest jak różnica między człowiekiem a owadem. Nie należy traktować tego jako dosłownej miary zdolności, tylko jako obraz trudnej do wyobrażenia różnicy w sposobie postrzegania rzeczywistości.
Przebłysk zrozumienia może więc mieć znaczenie i wpłynąć na dalsze życie, ale nie powinien być utożsamiany z oświeceniem. Nawet wejście na drogę bodhisattwy nie oznacza jeszcze dotarcia do jej celu.
Droga bodhisattwy
Wspomniane wcześniej 52 poziomy dzieli się na większe grupy:
- 十信 (jūshin) – dziesięć stopni wiary;
- 十住 (jūjū) – dziesięć stopni zamieszkiwania;
- 十行 (jūgyō) – dziesięć stopni praktyki;
- 十回向 (jūekō) – dziesięć stopni przekazywania zasług;
- 十地 (jūji) – dziesięć ziem bodhisattwy;
- 等覚 (tōgaku) – oświecenie niemal równe stanowi buddy;
- 妙覚 (myōgaku) – pełne oświecenie.
Drogę tę można porównać do wspinaczki na stromą górę. Człowiek stojący u jej podnóża widzi jedynie urwisko wznoszące się przed nim i nie potrafi sam określić, co znajduje się wysoko ponad jego głową. Wiedza o całej drodze, jej kolejnych poziomach i prowadzącym do niej celu pochodzi od Buddy, który dotarł na szczyt i zobaczył całość.
W miarę wspinania się bodhisattwa widzi jednak coraz większy obszar pozostający poniżej. Ma świadomość tego, co już przezwyciężył i jak zmienił się jego sposób widzenia rzeczywistości. Nie może natomiast bezpośrednio poznać poziomów, których jeszcze nie osiągnął, podobnie jak wspinacz widzi przebytą drogę, lecz ponad sobą dostrzega jedynie stromą ścianę.
Nie oznacza to, że każdy może dowolnie przypisać sobie wybrany stopień na podstawie własnych odczuć. Prawdziwe osiągnięcie wiąże się z określoną przemianą mądrości i przezwyciężeniem konkretnych przeszkód. Dopiero nauka Buddy pozwala nazwać i uporządkować te doświadczenia jako fragment większej drogi.
Etap, z którego nie ma już odwrotu
Na wcześniejszych poziomach osiągnięcie nie jest jeszcze trwałe. Bodhisattwa może zatrzymać się w rozwoju, utracić to, co osiągnął, i spaść na niższy poziom. Dlatego sama obecność na drodze nie gwarantuje jeszcze dojścia do jej końca.
Szczególne znaczenie ma 不退転 (futaiten) – etap braku regresji. W przyjętym tutaj schemacie 52 poziomów wiąże się go z wejściem na pierwszą ziemię bodhisattwy, 初地 (shoji), czyli 41. poziom. Od tego momentu bodhisattwa nie cofnie się już na niższe stopnie, a jego dojście do pełnego oświecenia staje się nieodwracalne.
弥勒菩薩 (Miroku Bosatsu) – bodhisattwa Maitreja
Skalę drogi prowadzącej do pełnego oświecenia dobrze ukazuje postać Maitreji. Znajduje się on na 51. poziomie, nazywanym 等覚 (tōgaku), a więc bezpośrednio przed osiągnięciem stanu buddy. Obecnie przebywa w niebie Tuṣita, gdzie naucza i oczekuje na przyszłe odrodzenie w świecie ludzi.
Według tradycji Maitreja pojawi się w naszym świecie za 5 miliardów 670 milionów lat. Wtedy osiągnie pełne oświecenie i jako następny Budda w naszym świecie i ponownie przekaże naukę istotom, które będą wówczas żyły.
Maitreja przeszedł więc 51 z 52 poziomów drogi bodhisattwy, a mimo to nie osiągnął jeszcze jej celu. Pokazuje to, jak wielka różnica dzieli nawet najwyższego bodhisattwę od pełnego stanu Buddy.
Pełny stan Buddy
Ostatni, 52. poziom drogi nazywany jest 妙覚 (myōgaku) – doskonałym oświeceniem. Osiągająca go istota staje się buddą. Niewiedza zostaje całkowicie przezwyciężona, a żadne bonnō nie przesłania już sposobu postrzegania rzeczywistości.
Budda dostrzega zjawiska wraz z przyczynami i warunkami, z których powstają. Nie patrzy na świat przez przywiązanie do własnego „ja”, dlatego jego rozumienie nie jest zniekształcane przez pożądanie, gniew ani osobiste oczekiwania. Nie tworzy również karmy prowadzącej do kolejnych narodzin i nie podlega przymusowej wędrówce przez samsarę.
Pełne oświecenie nie oznacza jednak jedynie osobistego uwolnienia od cierpienia. W Mahajanie doskonała mądrość jest nierozdzielna od doskonałego współczucia. Budda rozpoznaje odmienne możliwości, potrzeby i karmiczne warunki istot, dzięki czemu potrafi przekazywać im naukę w sposób odpowiedni do ich położenia. Zdolność tę określa się jako 方便 (hōben) – zręczne środki.
Budda nie jest bogiem, który stworzył świat, osądza ludzi i rozdziela kary lub nagrody. Nie może również usunąć cudzej karmy samym rozkazem. Pokazuje prawdę, wskazuje drogę i działa na rzecz wyzwolenia istot, ale nauka musi dotrzeć do każdej z nich w odpowiednich warunkach.
Pełne oświecenie jest więc czymś znacznie większym niż spokój umysłu albo pojedyncze odkrycie. Oznacza całkowite wyzwolenie z niewiedzy i samsary, a zarazem doskonałą zdolność działania dla dobra wszystkich istot. To właśnie ten stan stanowi ostateczny cel buddyjskiej drogi.
Czy oświecenie jest osiągalne?
Tradycyjny podział na 52 poziomy nie ma zachęcać do obliczania własnego miejsca w duchowym rankingu. Pokazuje przede wszystkim ogrom drogi: możliwość cofnięcia się na wcześniejszych etapach, odległość dzielącą zwykłego człowieka od pierwszej ziemi bodhisattwy oraz różnicę pomiędzy najwyższym bodhisattwą a buddą.
Prowadzi to do zasadniczego pytania: czy zwykły człowiek, którego umysł pozostaje pod wpływem niewiedzy i bonnō, może przejść całą tę drogę? Buddyzm wskazuje dwie zasadnicze możliwości osiągnięcia celu – drogę trudną i drogę łatwą, które omówimy w kolejnym wpisie.