Budda nie pozostawił jednej księgi zawierającej całość jego nauki. Przez około czterdzieści pięć lat nauczał różnych ludzi, dostosowując sposób wyjaśniania do ich możliwości i sytuacji. Jak te nauki przetrwały ponad dwa tysiące lat?
Ustny przekaz
Po osiągnięciu oświecenia Budda Śākyamuni rozpoczął nauczanie. Wokół niego powstała wspólnota uczniów, którzy słuchali jego wypowiedzi, zapamiętywali je i przekazywali dalej.
W ówczesnych Indiach ustny przekaz wiedzy był czymś naturalnym. Nauczano się długich tekstów na pamięć, wspólnie je recytowano i wzajemnie sprawdzano ich treść. Powtórzenia, wyliczenia i stałe formuły obecne w sutrach nie są przypadkowe. Ułatwiały one wierne zachowanie nauki.
Przekaz nie rozpoczął się więc dopiero wiele lat po śmierci Buddy. Powstawał już za jego życia, a kolejne pokolenia uczniów przejmowały go bezpośrednio od swoich nauczycieli.
Zgromadzenia i spisanie nauk
Po śmierci Buddy jego uczniowie zebrali się, aby wspólnie uporządkować zapamiętane nauki. Tradycja mówi, że Ānanda recytował wypowiedzi Buddy, a Upāli zasady życia wspólnoty. Zgromadzenie porównywało ich relacje z tym, co pamiętali pozostali uczniowie.
Nauki nadal przekazywano ustnie. Dopiero po kolejnych stuleciach poszczególne wspólnoty zaczęły utrwalać swoje zbiory na piśmie. Jednym z nich jest zapisany w języku palijskim kanon theravādy. Inne teksty zachowały się między innymi w dawnych przekładach chińskich, tybetańskich oraz w pozostałościach rękopisów zapisanych w różnych językach Indii i Azji Środkowej.
Zbiory te nie są identyczne, ale często zawierają odpowiadające sobie nauki. Ich porównywanie pozwala zobaczyć, że różne wspólnoty zachowały wspólne elementy przekazu, choć rozwijały również własne sposoby ich porządkowania i objaśniania.
Dlaczego istnieją tysiące sutr?
Buddyzm nie ma jednej księgi odpowiadającej Biblii, Torze czy Koranowi. Budda nauczał przez wiele lat i zwracał się do ludzi o różnych możliwościach, doświadczeniach oraz problemach. Wszystkie jego nauki prowadziły do wyzwolenia z samsary, ale drogę do tego celu przedstawiał na różne sposoby.
Niekiedy odpowiadał na konkretne pytanie, innym razem posługiwał się przypowieścią albo przedstawiał obszerną naukę zgromadzonym uczniom. Dostosowywał treść i sposób wyjaśniania do swoich słuchaczy, dlatego jego wypowiedzi różnią się formą, szczegółowością oraz punktem, od którego prowadzą odbiorcę ku wyzwoleniu. Zostały one zachowane w wielu sutrach, ale nie stanowią zbioru niezwiązanych ze sobą nauk.
Z czasem powstawały również komentarze i opracowania. Wybitni nauczyciele porządkowali nauki, wyjaśniali trudne fragmenty oraz pokazywali związki między poszczególnymi sutrami. Komentarz nie jest samą sutrą, ale pomaga zrozumieć jej znaczenie i miejsce w całym nauczaniu Buddy.
Dlaczego potrzebni są nauczyciele i wspólnota?
Samodzielne czytanie sutr jest trudne. Budda nauczał przez wiele lat, a jego wypowiedzi były częścią dłuższego procesu wyjaśniania. Nie każda sutra przedstawia całą drogę od początku. Niektóre nauki zakładają znajomość pojęć wyjaśnionych wcześniej albo rozwijają tylko jeden fragment znacznie szerszego nauczania.
Budda dostosowywał również swoje słowa do konkretnych słuchaczy. Innych wskazówek potrzebowały osoby prowadzące życie 出家 (shukke) – tych, którzy opuścili dom i poświęcili się praktyce – a innych 在家 (zaike), czyli ludzie żyjący z rodziną i wykonujący zwykłe obowiązki. Nauka właściwa dla jednej osoby i jej warunków nie musi być odpowiednim punktem rozpoczęcia dla kogoś innego.
Czytając pojedyncze fragmenty bez znajomości ich kontekstu, łatwo więc uznać pozornie różne wypowiedzi za sprzeczne albo zastosować do siebie naukę, której miejsca w całej drodze jeszcze nie rozumiemy. Potrzebny jest ktoś, kto wie, do jakich odbiorców skierowany był dany tekst, co zostało w nim przyjęte jako już znane oraz jak łączy się on z pozostałymi naukami.
Dlatego od początku ważną rolę odgrywała 僧伽 (sōgya) – sangha, czyli wspólnota przekazująca naukę. Kolejne pokolenia nie tylko przechowywały sutry, lecz także przekazywały sposób ich rozumienia. Tradycja nie zastępuje słów Buddy, ale pomaga odczytywać je jako części jednej drogi prowadzącej do wyzwolenia z samsary.