Pełne oświecenie oznacza całkowite przezwyciężenie niewiedzy i osiągnięcie stanu buddy. Nie każda istota ma jednak takie same możliwości, aby dotrzeć do tego celu. Dlatego nauki Buddy wskazują dwie prowadzące do niego drogi.
Nāgārjuna – nauczyciel zapowiedziany przez Buddę
龍樹菩薩 (Ryūju Bosatsu) – bodhisattwa Nāgārjuna był jednym z najważniejszych nauczycieli buddyzmu po Buddzie. Żył w Indiach kilka stuleci po Buddzie Śākyamunim i zasłynął przede wszystkim z objaśnienia nauki o pustce. Odrzucał zarówno pogląd o trwałym istnieniu rzeczy, jak i przekonanie, że po ich rozpadzie pozostaje całkowita nicość. Pojawienie się Nāgārjuny zostało zapowiedziane w Sutrze Lankāvatāry.
Nāgārjuna przeanalizował nauki przekazane przez Buddę i uporządkował opisane w nich sposoby osiągania oświecenia. Na tej podstawie wyodrębnił dwie drogi: trudną i łatwą. Jego podział nie dodawał więc do buddyzmu nowej możliwości, lecz wyraźnie nazywał różnicę obecną już w naukach Buddy.
難行道 (nangyōdō) – droga trudna
Droga trudna polega na stopniowym przezwyciężaniu niewiedzy i bonnō dzięki własnej praktyce. Bodhisattwa rozwija mądrość, przestrzega zasad i urzeczywistnia sześć doskonałości, przechodząc przez kolejne poziomy prowadzące do pełnego oświecenia.
Nie wystarczy przy tym jedynie wykonywać dobrych czynów. Praktyki muszą zostać doprowadzone do doskonałości, ponieważ celem nie jest zgromadzenie dobrej karmy ani osiągnięcie korzystniejszego odrodzenia, lecz całkowite wyzwolenie z samsary. Bodhisattwa musi usunąć niewiedzę, uwolnić się od przywiązania do własnego „ja” oraz rozwinąć mądrość i współczucie właściwe buddzie.
Droga ta jest trudna również dlatego, że na jej wcześniejszych poziomach nadal możliwy jest regres. Dopóki bodhisattwa nie osiągnie etapu 不退転 (futaiten) – braku regresji, może utracić osiągnięty poziom i cofnąć się pod wpływem bonnō lub niesprzyjających warunków. Droga prowadząca do tego etapu może wymagać praktyki trwającej przez niezliczone życia.
Nie oznacza to, że droga ta jest błędna albo że nikt nie może nią podążać. Jest to autentyczna droga przekazana przez Buddę. Wymaga jednak niezwykłych zdolności, wytrwałości i warunków, których zwykły człowiek pozostający pod silnym wpływem bonnō może nie być w stanie utrzymać aż do osiągnięcia celu.
易行道 (igyōdō) – droga łatwa
Nāgārjuna porównał drogę trudną do pieszej wędrówki przez niebezpieczny ląd, a drogę łatwą do podróży statkiem. W pierwszym przypadku wędrowiec musi sam wykonać każdy krok, może się zmęczyć, zabłądzić albo zawrócić przed osiągnięciem celu. Pasażer statku nie musi natomiast pokonywać całej odległości własnym wysiłkiem. Kiedy znajdzie się na pokładzie, statek przetransportuje go do celu.
Obie drogi prowadzą do pełnego oświecenia. Różnią się jednak tym, czy osiągnięcie celu zależy od doprowadzenia własnych praktyk do doskonałości. Na drodze trudnej bodhisattwa zdobywa kolejne poziomy dzięki własnemu wysiłkowi. Na drodze łatwej opiera się na działaniu buddy, dzięki któremu może osiągnąć ten etap bez samodzielnego przechodzenia całej wymagającej drogi.
Ślubowania na drodze bodhisattwy
Bodhisattwa dąży do osiągnięcia stanu buddy dla dobra wszystkich istot. Samo to dążenie nie określa jednak jeszcze, w jakim świecie zostanie buddą, jakim istotom będzie pomagał ani w jaki sposób jego oświecenie stanie się dla nich dostępne. Temu służą składane na dalszym etapie drogi ślubowania.
誓願 (seigan), czyli ślubowanie, jest zobowiązaniem, w którym bodhisattwa określa rezultat swojej przyszłej praktyki. Następnie podejmuje działania potrzebne do jego urzeczywistnienia. Ślubowanie wyznacza więc cel, praktyka tworzy przyczyny prowadzące do jego realizacji, a osiągnięcie stanu buddy oznacza, że zobowiązanie zostało wypełnione.
Takie ślubowania składał również przyszły Budda Śākyamuni. Według Sutry Lotosu Współczucia postanowił osiągnąć stan buddy w świecie pełnym cierpienia i niewiedzy oraz nauczać żyjące w nim istoty. Ponieważ urzeczywistnił swoje ślubowania, pojawił się w naszym świecie i przekazał naukę prowadzącą do wyzwolenia.
Od króla do Buddy Amidy
W Większej Sutrze Niezmierzonego Życia Budda Śākyamuni opowiada o królu, który usłyszał naukę jednego z buddów i zapragnął osiągnąć oświecenie dla dobra wszystkich istot. Zrezygnował z tronu, został bodhisattwą i przyjął imię 法蔵 (Hōzō) – Dharmākara.
Dharmākara poznał krainy innych buddów oraz różne sposoby prowadzenia istot ku wyzwoleniu. Następnie przez pięć kalp rozważał, jakie właściwości powinna mieć jego przyszła kraina i w jaki sposób mógłby doprowadzić do oświecenia wszystkie istoty.
Rezultatem tych rozważań było czterdzieści osiem ślubowań. Dharmākara określił w nich, co musi urzeczywistnić, zanim sam osiągnie stan buddy. Nie były to wymagania postawione innym istotom, lecz zobowiązania, które nałożył na siebie.
Po złożeniu ślubowań przez niezliczone kalpy podejmował praktyki konieczne do ich wypełnienia. Gdy doprowadził je do końca, osiągnął oświecenie i został Buddą Amidą. W opowieści przekazanej przez Śākyamuniego osiągnięcie przez Dharmākarę buddostwa oznacza więc, że jego ślubowania zostały wypełnione.
Najważniejsze spośród czterdziestu ośmiu ślubowań
Spośród czterdziestu ośmiu ślubowań szczególne znaczenie ma osiemnaste, nazywane 本願 (hongan) – Pierwotnym Ślubowaniem.
Dharmākara zobowiązał się w nim urzeczywistnić drogę do buddostwa dostępną również dla istot, które nie potrafią osiągnąć oświecenia własną praktyką. Uzależnił od tego powodzenie całej swojej drogi: gdyby po jej ukończeniu istoty te nadal nie mogły zostać doprowadzone do celu, również on nie osiągnąłby doskonałego oświecenia.
Pierwotne Ślubowanie nie jest pomocą w pokonaniu ostatniego odcinka drogi przez zaawansowanych bodhisattwów, którym zabrakło własnych możliwości. Zostało złożone dla zwykłych ludzi, którzy nie potrafią własną mocą wykonać nawet pierwszego kroku na pięćdziesięciodwustopniowej drodze do oświecenia.
Skoro istnieje taka łatwa droga, dlaczego nie podążają nią wszyscy?
Określenie „droga łatwa” nie oznacza, że jej naukę łatwo zrozumieć i przyjąć. Odnosi się ono do sposobu osiągnięcia celu: droga ta nie wymaga samodzielnego przejścia wszystkich poziomów bodhisattwy. Działanie Pierwotnego Ślubowania wykracza jednak poza zwyczajne doświadczenie człowieka, dlatego może wydawać się trudne do uwierzenia.
Nie każda istota spotyka tę naukę ani jest gotowa jej wysłuchać. Nie wystarczy również dowiedzieć się o ślubowaniach Amidy i po prostu uznać ich treść za prawdziwą. Ślepa wiara nie jest tym samym, co rzeczywiste powierzenie. Najpierw trzeba usłyszeć i zrozumieć, dlaczego droga oparta wyłącznie na własnej praktyce pozostaje dla zwykłego człowieka nieosiągalna.
Dopóki człowiek sądzi, że dzięki odpowiednio wytrwałej praktyce zdoła samodzielnie przejść całą drogę bodhisattwy, nie widzi powodu, aby oprzeć się na Pierwotnym Ślubowaniu i nie może go zaakceptować. Paradoksalnie, droga łatwa staje się dostępna dopiero wtedy, gdy dostrzegamy, że droga trudna przekracza nasze możliwości.
Istnienie innych szkół buddyjskich nie przeczy istnieniu drogi łatwej. Budda przekazywał różne nauki istotom o różnych możliwościach i dążeniach. Droga bodhisattwy oparta na własnej praktyce pozostaje prawdziwą drogą do oświecenia, a Pierwotne Ślubowanie jej nie unieważnia. Otwiera inną drogę przed tymi, którzy odkrywają, że nie są w stanie osiągnąć oświecenia własną mocą.