Karma stanowi rdzeń nauk buddyjskich. Nie oznacza jednak losu, przeznaczenia ani tajemniczej siły, która nagradza dobrych i karze złych.
Karma to działania ciała, mowy i umysłu, które stają się przyczynami późniejszych skutków. Prawo karmy opisuje nieprzerwany ciąg tych przyczyn i skutków, obejmujący przeszłość, teraźniejszość i przyszłość.
Karma oznacza działanie
Słowo „karma” pochodzi od sanskryckiego karman i oznacza działanie. W buddyzmie karmę tworzymy na trzy sposoby: poprzez ciało, mowę i umysł.
- 身業 (shingō) – działania ciała
- 口業 (kugō) – działania mowy
- 意業 (igō) – działania umysłu
Najłatwiej zauważyć słowa i czyny, ponieważ wywołują od razu widoczne skutki. Szczególne znaczenie mają jednak działania umysłu. To właśnie w nim rodzą się pragnienia, niechęć, intencje i decyzje, które później znajdują wyraz w naszym zachowaniu.
Nawet myśl, której nie wypowiadamy i nie zamieniamy od razu w czyn fizyczny, nie pozostaje bez znaczenia. Powtarzana złość, zazdrość lub życzliwość stopniowo kształtują nasze nawyki, sposób postrzegania świata i przyszłe reakcje.
Dobre przyczyny przynoszą dobre skutki
Prawo karmy mówi, że działania prowadzą do odpowiadających im rezultatów. Dobre działania stają się przyczynami dobrych skutków, a złe działania przyczynami złych skutków.
W buddyzmie wyraża się to między innymi poprzez dwa określenia:
- 善因善果 (zennin zenka) – dobra przyczyna, dobry skutek
- 悪因悪果 (akuin akka) – zła przyczyna, zły skutek
Nie chodzi jednak o nagrodę i karę wymierzaną przez jakąś siłę zewnętrzną. Skutek wynika z rodzaju stworzonej przyczyny.
Tylko własna przyczyna przynosi własny skutek
Prawo karmy mówi nie tylko, że określone działania prowadzą do odpowiadających im skutków, ale również, że każdy doświadcza rezultatów własnych przyczyn. Wyraża to określenie:
- 自因自果 (jiin jika) – własna przyczyna, własny skutek
Nie możemy przekazać komuś skutków własnych działań ani przejąć skutków jego czynów. Każdy tworzy własny ciąg przyczyn i rezultatów poprzez to, co myśli, mówi i robi.
Nie oznacza to, że działania innych ludzi pozostają bez wpływu na nasze życie. Mogą stać się warunkami, w których dojrzewają nasze skutki.
Karma działa niezależnie od czasu
Skutki działań nie zawsze pojawiają się od razu. Niektóre przyczyny przynoszą rezultat jeszcze w tym samym życiu, inne dojrzewają znacznie później. Upływ czasu nie sprawia jednak, że stworzona przyczyna znika.
Prawo karmy łączy przeszłość, teraźniejszość i przyszłość w jeden nieprzerwany ciąg. To, czego doświadczamy teraz, powstało dzięki wcześniejszym przyczynom. Jednocześnie nasze obecne myśli, słowa i czyny tworzą przyczyny przyszłych skutków.
W buddyzmie ciąg ten nie ogranicza się do jednego życia. Narodziny i śmierć wyznaczają granice obecnego ciała i osobowości, ale nie przerywają procesu przyczyn i skutków.
Wszystkie zjawiska powstają z połączenia przyczyn i warunków
W buddyzmie skutek nie powstaje wyłącznie z jednej przyczyny. Pojawia się wtedy, gdy przyczyna spotka się z odpowiednimi warunkami.
Doświadczamy skutków własnych działań, ale działania innych ludzi mogą stać się warunkami, w których te skutki się pojawiają. Podobnie warunkami mogą być miejsce, czas, stan zdrowia czy sytuacja społeczna.
Dlatego kilka osób uczestniczących w tym samym zdarzeniu może doświadczyć zupełnie różnych rezultatów. Zewnętrzna sytuacja jest wspólna, lecz skutek każdej osoby powstaje z jej własnych przyczyn w spotkaniu z tymi warunkami.
Karma nie jest karą ani przeznaczeniem
Prawo karmy nie jest systemem kar i nagród. Nie istnieje sędzia, który ocenia nasze czyny i przydziela nam odpowiadające im doświadczenia. Karma jest prawem przyczyny i skutku, za pomocą którego buddyzm wyjaśnia sposób powstawania zjawisk oraz nasze miejsce w tym procesie.
Nauka ta nie ma prowadzić do szukania winy w sobie, pogardy wobec osób cierpiących ani przekonania, że wszystko zostało już przesądzone. Nie znamy pełnego ciągu przyczyn prowadzących do sytuacji konkretnego człowieka, dlatego nie mamy podstaw do osądzania jego przeszłości.
Praktyczne znaczenie karmy polega na czymś przeciwnym: kieruje uwagę ku działaniom, które tworzymy teraz. Przeszłości nie możemy zmienić, ale każda obecna myśl, każde słowo i każdy czyn stają się przyczyną przyszłych skutków.