Sześć doskonałości może wyglądać jak lista odrębnych praktyk, które należy kolejno opanować. Buddyzm uczy jednak, że każda z nich zawiera w sobie pozostałe. Dlatego prawdziwe urzeczywistnienie choćby jednej oznacza praktykowanie wszystkich sześciu. Po omówieniu dawania od siebie przyjrzyjmy się pięciu pozostałym doskonałościom i temu, jak wzajemnie się ze sobą łączą.
持戒 (jikai) – przestrzeganie zasad i dotrzymywanie słowa
持戒 (jikai) oznacza przestrzeganie buddyjskich wskazań i powstrzymywanie się od działań, które wyrządzają krzywdę. W codziennym życiu wyraża się również jako 言行一致 (genkō itchi), czyli zgodność słów z czynami. Jeżeli coś obiecujemy, powinniśmy podjąć wysiłek, aby rzeczywiście tego dotrzymać.
Dotrzymywanie słowa jest podstawą współpracy z innymi. Jeżeli obiecujemy współpracownikowi, że dostarczymy potrzebne materiały do czwartku, może on zaplanować na tej podstawie swoją dalszą pracę. Kiedy nie wywiązujemy się z obietnicy i nie uprzedzamy o opóźnieniu, tracimy nie tylko własny czas. Możemy opóźnić pracę całego zespołu i uniemożliwić innym dotrzymanie ich zobowiązań.
Nie każdą obietnicę zawsze da się spełnić. Okoliczności mogą się zmienić niezależnie od naszej woli. Praktyka 持戒 (jikai) polega wtedy na tym, aby jak najszybciej powiadomić drugą osobę, szczerze przeprosić i, jeśli to możliwe, ograniczyć skutki niedotrzymanej obietnicy. Nie chodzi o to, aby nigdy nie popełnić błędu, lecz aby odpowiedzialnie traktować własne słowa i ich wpływ na innych.
忍辱 (ninniku) – cierpliwe znoszenie przeciwności
忍辱 (ninniku) oznacza cierpliwe znoszenie tego, co jest dla nas trudne lub nieprzyjemne. Kiedy coś nie układa się po naszej myśli, łatwo wpaść w gniew i natychmiast skierować go przeciwko osobom znajdującym się obok. Wypowiedzianych wtedy słów i podjętych działań często później żałujemy.
Szczególnie łatwo ulec gniewowi, gdy czujemy się niesprawiedliwie potraktowani. Po otrzymaniu obraźliwej wiadomości możemy natychmiast napisać równie napastliwą odpowiedź. Przynosi to chwilową ulgę, lecz zazwyczaj tylko rozszerza konflikt. Cierpliwość może w takiej chwili oznaczać odłożenie odpowiedzi, uspokojenie emocji i dopiero późniejsze stanowcze przedstawienie swojego zdania.
Praktyka cierpliwości nie polega na tym, że przestajemy odczuwać złość. Chodzi o to, aby nie przekazywać jej dalej: nie mówić bez zastanowienia czegoś, co zrani drugiego człowieka, i nie podejmować działania tylko po to, aby dać upust własnym emocjom. Nawet krótkie powstrzymanie reakcji może przerwać ciąg przyczyn prowadzących do następnego konfliktu.
Nie oznacza to biernego godzenia się z krzywdą ani rezygnacji z obrony siebie i innych. Możemy stanowczo sprzeciwić się niewłaściwemu postępowaniu, nie pozwalając jednocześnie, aby gniew decydował za nas o sposobie reakcji.
精進 (shōjin) – wytrwały wysiłek
精進 (shōjin) oznacza wkładanie sił w dobre działanie i konsekwentne podążanie w obranym kierunku. Samo postanowienie nie tworzy jeszcze rezultatów. Potrzebny jest wysiłek, dzięki któremu zamiar zostaje urzeczywistniony i może być kontynuowany.
Rozpoczęcie czegoś dobrego bywa łatwe, szczególnie gdy towarzyszy nam chwilowy zapał. Trudniej powrócić do tego działania kolejnego dnia, kiedy pojawiają się zmęczenie, przeszkody lub brak natychmiastowych efektów. 精進 (shōjin) oznacza właśnie wytrwałość pomimo tych trudności.
Nie chodzi przy tym o doprowadzanie się do wyczerpania ani o ślepe powtarzanie nieskutecznych działań. Możemy zmienić sposób postępowania, odpocząć lub poprosić innych o pomoc. Ważne jest, aby po napotkaniu trudności nie porzucać samego dążenia ku dobru.
禅定 (zenjō) – uspokojenie umysłu i refleksja nad sobą
禅定 (zenjō) oznacza uspokojenie i ustabilizowanie umysłu. Kiedy jesteśmy wzburzeni, nasze spojrzenie łatwo zawęża się do jednej przyczyny lub jednego winnego. Trudno wtedy zobaczyć sytuację taką, jaka jest, i wybrać właściwy sposób działania.
Szczególnie wyraźnie widać to, gdy spotyka nas niepowodzenie. Odruchowo myślimy, że zawiniły okoliczności albo inni ludzie. 禅定 (zenjō) polega na zatrzymaniu tej natychmiastowej reakcji, uspokojeniu emocji i przyjrzeniu się również własnemu postępowaniu: jakie nasze decyzje przyczyniły się do rezultatu i co możemy zrobić inaczej następnym razem?
Nie chodzi o obwinianie się za wszystko, co się wydarza. Odpowiedzialność karmiczna nie jest tym samym, co wina. Okoliczności i działania innych ludzi mogą być bezpośrednimi warunkami danego zdarzenia, ale to, czego doświadczamy, nie znajduje się poza naszym własnym ciągiem przyczyn i skutków. Spokojny umysł pozwala odejść od poszukiwania kozłów ofiarnych i w zamian zastanowić się, jakie przyczyny doprowadziły nas do obecnej sytuacji, jakie przyczyny tworzymy poprzez swoją reakcję na nią i jak najlepiej pokierować swoim dalszym działaniem.
智慧 (chie) – mądrość pozwalająca rozpoznać właściwe działanie
智慧 (chie) nie oznacza jedynie posiadania dużej wiedzy. Jest zdolnością dostrzegania związku między przyczynami i skutkami oraz rozpoznawania, jakie działania prowadzą ku szczęściu, a jakie stają się źródłem cierpienia. Dzięki mądrości nie tylko chcemy czynić dobro, ale też potrafimy zastanowić się, czym dobro jest w konkretnej sytuacji.
智慧 (chie) nadaje kierunek pozostałym doskonałościom. Dawanie pozbawione mądrości może wesprzeć szkodliwe działanie, przestrzeganie zasad może zmienić się w bezmyślny formalizm, cierpliwość w bierne przyzwolenie na krzywdę, a wytrwałość w ślepy upór. Również spokojna refleksja nad sobą potrzebuje mądrości, aby nie przerodziła się w niesprawiedliwe obwinianie siebie.
Mądrość nie pozostaje więc teorią oddzieloną od codziennego postępowania. Ujawnia się w tym, komu i w jaki sposób pomagamy, jak traktujemy własne zobowiązania, jak reagujemy na gniew oraz jakie przyczyny świadomie tworzymy każdego dnia.
Jedna doskonałość zawiera pozostałe
Podział na sześć doskonałości pomaga dostrzec różne aspekty dobrego postępowania, nie wyznacza jednak między nimi sztywnych granic. W codziennym życiu dawanie, dotrzymywanie słowa, cierpliwość, wysiłek, uspokojenie umysłu i mądrość nieustannie się ze sobą łączą.
W zależności od sytuacji ta sama czynność może wyrażać kilka doskonałości jednocześnie. Co więcej, im głębiej rozwijamy jedną z nich, tym bardziej potrzebne stają się cechy opisywane przez pozostałe. Dlatego nauki buddyjskie mówią, że pełne urzeczywistnienie jednej doskonałości zawiera w sobie wszystkie sześć.
Nie musimy więc traktować ich jak kolejne stopnie do zaliczenia. Wystarczy, że skupimy się na jednej wybranej i poświęcimy jej dostateczną uwagę. W ten sposób sześć doskonałości staje się nie abstrakcyjnym ideałem, tylko wskazówką dla codziennego postępowania.